2412, 2021

TEMIR YO‘LCHILARNING MALAKASINI OSHIRISH FAKULTETI UCHUN DASTURIY TA’MINOTNI ISHLAB CHIQISHNING AHAMIYATI

Рубрики: Актуальные вопросы развития инновационно-информационных технологий на транспорте|Метки: , , , , , , , , |

Автор(ы): Muxamadaziz RASULMUXAMEDOV, Raximjon RAUFJONOV

Ushbu maqolada temir yo‘lchilarning malakasini oshirish fakulteti uchun dasturiy ta’minotni ishlab chiqish masalalari ko‘rib chiqildi. Bunda xodimlarning bilim salohiyatlarini zamonaviy axborot kommunikatsiya texnologiyalari bilan boyitish maqsadida “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJning Kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash markazi uchun elektron axborot tizimini ishlab chiqish ishlari amalga oshirildi. Shuningdek, Laravel dastulash tili va MySQL ma’lumotar bazasi orqali axborot tizimi dasturining interfeysi yaratildi.

 

  1. KIRISH.

Bugungi kunda axborot kommunikatsiya texnologiyalari kirib bormagan sohalar qolmadi. Davlatimiz tomonidan qabul qilinayotgan qonun va chora-tadbirlar ham aynan shu sohani rivojlantirishga qaratilgandir.

“2020-yil 28-aprelda Davlatimiz rahbarining “Raqamli iqtisodiyot va elektron hukumatni keng joriy etish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilingan edi. Qarorda belgilangan vazifalarni sifatli amalga oshirish va koordinatsiya qilish uchun Bosh vazir maslahatchisi lavozimi joriy etildi.

Bugungi kunda raqamli iqtisodiyot, “elektron hukumat” xizmatlariga talab kundan kunga oshib bormoqda. Lekin hozirda 780 tur davlat xizmatidan bor-yo‘g‘i 185 tasidan “elektron portal” orqali foydalanish imkoni mavjud. Aksariyat tashkilotlarda ish jarayonini raqamlashtirish faqat hujjat almashinuvini elektronlashtirish bilan cheklanib qolmoqda. Shu bois “elektron o‘qitish dasturi” orqali o‘qib, diplom olgan dasturchilarni davlat va xo‘jalik muassasalariga IT-mutaxassis sifatida ishga olish zarurligi ta’kidlandi. Ular tashkilotlarning barcha faoliyatini an’anaviy elektron formatdan raqamli ko‘rinishga o‘tkazishga mas’ul bo‘ladi.

Misol uchun, bugungi kunda kambag‘al oilalarga kredit va subsidiyalar berish masalasini maxsus elektron dastur aniq mezonlar asosida avtomatik ravishda belgilashi kerak, deyiladi yig‘ilishda.

  1. MUAMMONING QO‘YILISHI.

Temir yo‘l transporti mavjud bo‘lgandan beri va faoliyati davomida O‘zbekiston iqtisodiyotining boshqa tarmoqlari bilan yaqindan hamkorlik qiladi. Uning asosiy vazifalaridan biri iqtisodiyot ehtiyojlarini qondirish uchun o‘z vaqtida yuk va yo‘lovchi tashishni ta’minlash hisoblanadi. Bu boradagi ishlar turli ko‘rinishlarda amalga oshirilmoqda va O‘zbekiston Respublikasi temir yo‘l tarmog‘ini o‘tkazish va tashish imkoniyatlarining maksimal xavfsizligini ta’minlashga qaratilgan.

Yuk va yo‘lovchi tashishni shakllantirish, temir yo‘ldan foydalanish xarajatlarini optimallashtirish, poyezd harakati xavfsizligini ta’minlash xalqaro shartnomalar doirasida xorijiy sheriklar bilan yaqin hamkorlikda amalga oshirilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Markaziy Osiyodagi strategik geografik o‘rinni egallashi va mintaqadagi geosiyosiy rivojlantirish markazi ekanligini hisobga olib, asosiy tranzit yo‘laklari qit’amizning Shimoliy va Janubiy Sharq va G‘arbni bog‘lovchi O‘zbekiston Respublikasi hududi orqali o‘tgan. Bu AJni rivojlantirishni rejalashtirishda hamda qo‘shimcha o‘rganishga va optimallashtirishga muhtoj bo‘lgan muammolarni aniqlashda muhim omil hisoblanadi .

III. METOD.

Temir yo‘lchilarning malakasini oshirish fakulteti uchun dasturiy ta’minotni ishlab chiqishning ahamiyati jamiyatimizda xizmat ko‘rsatish sohasida yangi o‘zgarishlarni amalga oshirish, sohalardagi kadrlar malakasini oshirish tizimlarini maqbullashtirish, ularning qonun hujjatlarida ko‘rsatilgan tartibdagi vaqt me’yorlarida o‘z malakalarini oshirishlari hamda xodimlarning bilim salohiyatlarini zamonaviy axborot kommunikatsiya texnologiyalari bilan boyitish maqsadida “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJning Kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash tashkiloti uchun elektron axborot tizimini ishlab chiqish ishlari amalga oshirilmoqda.

Bu ishlar natijasida sohalarda faoliyat olib borayotgan xodimlarning malakasini oshirish va qayta tayyorlash ishlari to‘liq ko‘rinishdagi zamonaviy markazlashtirilgan axborot tizimiga aylanadi. Shuningdek, bu tizimning ish jarayoniga tatbiq etilishi natijasida minglab xodimlarning malaka oshirish vaqtlari, ularning so‘nggi qayta tayyorlovdan o‘tgan vaqtlari hamda xodimlar haqidagi to‘liq ma’lumotlarni doimiy ravishda elektron ko‘rinishda saqlash imkoniyati yaratiladi. Bu esa nafaqat “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ xodimlarining malakasini oshirish, ularning belgilangan muddatlarda qayta tayyorlov bosqichlaridan o‘tishlarini nazorat qilishni yengillashtirish bilan, balki ish jarayonidagi xatoliklarni kamaytirishga qaratilganligi hamda soha uchun zamonaviy axborot kommunikatsiya texnologiyalarini qo‘llanilishi bilan ham ahamiyatlidir.

Barcha tizimlarni tashkil etish jarayonlarida birinchi darajadagi ishlar tahlil etilgan ish jarayon asosida ma’lumotlar bazasini imkon qadar to‘liq yaratishni nazarda tutadi. Yuqoridagi vazifa asosida temir yo‘lchilarning malakasini oshirish fakulteti uchun ma’lumotlar bazasini shakllantirish, ma’lumotlar bazasining tuzilish strukturasini aniqlash jarayonlari bilan boshlandi hamda yuqorida to‘plangan ma’lumotlar asosida quyidagi ma’lumotlar bazasining tuzish strukturasi ishlab chiqildi(1-rasm).

 

 

1-rasmga asosan, temir yo‘lchilarning malakasini oshirish fakulteti uchun yaratilgan ma’lumotlar bazasi MySql ma’lumotlar bazasida yaratildi.

 

MySQL bu eng mashhur va juda ko‘p foydalaniladigan ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi(MBBT) hisoblanadi. Bu tizim juda katta ma’lumotlar bilan ishlash uchun yaratilmagan, aksincha, biroz kichik hajmdagi bazalar bilan katta tezlikda ishlash uchun yaratilgan. Uning asosiy ishlash doirasi saytlar hisoblanadi. Hozirgi kunda juda ko‘p sayt va bloklarning ma’lumotlari aynan shu MBBTda saqlanadi. Saytlarning nimalari bazada saqlanishi mumkin? Dastlab ma’lumotlar saqlash uchun dasturchilar fayllardan foydalanishgan, ya’ni fayl ochilib, kerakli ma’lumotlar u yerga saqlanib, kerakli paytda chiqirib ishlatilgan. Keyinchalik fayllardan voz kechilib (noqulayliklar yuzaga kelgan, ya’ni faylni ochish, o‘qish, yopish, ko‘p vaqtni olib qo‘ygan, u yerdan qidirish, xullas, juda ko‘p), ma’lumotlar bazasiga o‘tilgan. Bazada saytdagi maqolalar, sayt foydalanuvchilari haqidagi ma’lumotlar, sayt kontentlari, qoldirilgan kommentariyalar, savol-javoblar, hisoblagich natijalari va shunga o‘xshash juda ko‘p ma’lumotlar saqlanadi. MySQL shunday ma’lumotlarni o‘zida saqlaydi.

MySQL – juda katta tezlikda ishlovchi va qulay hisoblanadi. Bu tizimda ishlash juda sodda va uni o‘rganish qiyinchilik tug‘dirmaydi.MySQL tizimi Tcx kompaniyasi tomonidan ma’lumotlarni tez qayta ishlash uchun korxona miqyosida foydalanish maqsadida yaratilgan. Keyinchalik ommalashib, saytlarning asosiy bazasi sifatida yoyildi. So‘rovlar SQL tili orqali amalga oshiriladi. Bu MBBT relyatsion ma’lumotlar bazasi hisoblanadi. Bu degani baza jadvallar, jadvallar esa ustunlardan tashkil topgandir.

MySQL MBBTi 2 turdagi litsenziyaga ega. Birinchisi tekin, ya’ni MYSQLni ko‘chirib olish va ishlatish hech qanday xarajat talab qilmaydi hamda GPL(GNU Public Licenseb, GNU) litsenziyasiga asoslanadi. Ikkinchi turi GPL shartiga ko‘ra, agar siz MySQL kodlarini biror dasturingizda ishlatsangiz, bu dasturingiz ham GPL(tekin) bo‘lishi kerak. Bu esa dasturchiga to‘g‘ri kelmaydi. Shuning uchun bu dasturingizni pulli qilishingiz uchun MySQL pulli litsenziyasini sotib olishingiz kerak.

  1. NATIJA VA MUHOKAMALAR

Jamiyatimizda xizmat ko‘rsatish sohasida yangi o‘zgarishlarni tatbiq qilish, sohalardagi kadrlar malakasini oshirish tizimlarini maqbullashtirish, ularning qonun hujjatlarida ko‘rsatilgan tartibdagi vaqt me’yorlarida o‘z malakalarini oshirishlari hamda xodimlarning bilim salohiyatlarini zamonaviy axborot kommunikatsiya texnologiyalari bilan boyitish maqsadida “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJning Kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash tashkiloti uchun elektron axborot tizimini ishlab chiqish ishlari amalga oshirilmoqda.

Bu ishlar natijasida sohalarda faoliyat olib borayotgan xodimlarning malakasini oshirish va qayta tayyorlash ishlari to‘liq ko‘rinishdagi zamonaviy markazlashtirilgan axborot tizimiga aylanadi. Shuningdek, bu tizimning ish jarayoniga tatbiq etilishi natijasida minglab xodimlarning malaka oshirish vaqtlari, ularning so‘nggi qayta tayyorlovdan o‘tgan vaqtlari hamda xodimlar haqidagi to‘liq ma’lumotlar doimiy ravishda elektron ko‘rinishda saqlash imkoniyati yaratiladi. Bu esa nafaqat “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJ xodimlarining malakasini oshirish, ularning belgilangan muddatlarda qayta tayyorlov bosqichlaridan o‘tishlarini nazorat qilishni yengillashtirish bilan , balki ish jarayonidagi xatoliklarni kamaytirishga qaratilganligi hamda soha uchun zamonaviy axborot kommunikatsiya texnologiyalarining qo‘llanilishi bilan ham ahamiyatlidir.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

2-rasm. 3-rasm.

 

2-,3-rasmga asosan, Kadrlar malakasini oshirish, tayyorlash va qayta tayyorlash Yo‘l markaziga kelgan malaka oshiruvchilarni ro‘yxatga olish jarayoni sturukturasi.

 

 

4-rasm.

 

4-rasmga asosan, Kadrlar malakasini oshirish, tayyorlash va qayta tayyorlash Yo‘l markazida qilinayotgan dasturiy ta’minotning asosiy oynasi ko‘rinishi.

 

 

5-rasm.

5-rasm asosan, Service sahifasida Kadrlar malakasini oshirish, tayyorlash va qayta tayyorlash Yo‘l markazi faoliyatining “O‘qitish metodikasi” ,ya’ni yo‘nalish turlari haqida umumiy ma’lumot berilgan.

 

 

6-rasm.

 

6-rasmga asosan, Kadrlar malakasini oshirish, tayyorlash va qayta tayyorlash Yo‘l markazida hozirda mavjud bo‘limlar ro‘yxati.

 

 

7-rasm.

 

7-rasmga asosan, (6-rasmda) ko‘rsatilgan bo‘limlardan biri tanlanadi, bu ish “Дальше” tugmasi ustiga bosish orqali amalga oshiriladi va yangi sahifaga o‘tiladi. U yerda aynan shu bo‘limda tahsil olayotgan malaka oshiruvchilar haqida batafsil ma’lumot berilgan. Bundan tashqari bu sahifada “Yangi malaka oshiruvchini kiritish” tugmasi, malaka oshiruvchilar ma’lumotini Excel faylga yuklab olish uchun “Export Excel” tugmasi va (async) “Qidiruv” tizimlari mavjud.

  1. XULOSA.

Ushbu maqola “Temir yo‘lchilarning malakasini oshirish fakulteti uchun dasturiy ta’minotni ishlab chiqish” mavzusida amalga oshirildi. Bu ma’lumotlar bazasini yaratish Kadrlar malakasini oshirish, tayyorlash va qayta tayyorlash Yo‘l markazi ish faoliyati takomillashtirish maqsadida bajarilgan bo‘lib, ish jarayonlarida amalga oshirilayotgan xizmatlarni qabul qilishni elektronlashtirishga qaratilgan.

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, yaratilgan dasturiy ta’minot ish faoliyati va mehnat unumdorligini oshirishga xizmat qiladi. Bu dasturiy ta’minot veb-sahifa ko‘rinishida amalga oshirilgan bo‘lib, unda ixtiyoriy qurilmalar orqali aloqa o‘rnatish mumkin. Bu ham bizning yutuqlarimizdan biri hisoblanib, Kadrlar malakasini oshirish, tayyorlash va qayta tayyorlash Yo‘l markazi faoliyati mehnat unumdorligini oshirish uchun xodimlarning bilim salohiyatlarini zamonaviy axborot kommunikatsiya texnologiyalari bilan boyitish maqsadida “O‘zbekiston temir yo‘llari” AJning Kadrlar malakasini oshirish va qayta tayyorlash markazi uchun elektron axborot tizimini ishlab chiqish ishlari amalga oshirilmoqda.

Yuqorida muammo sifatida ta’kidlanganidek, bu dastur temir yo‘l sohasida kadrlar malakasini oshirish tizimlarini maqbullashtirish, ularning qonun hujjatlarida ko‘rsatilgan tartibdagi vaqt me’yorlarida o‘z malakalarini oshirishlari uchun qulay ko‘rinishda elektronlashtirildi. Ushbu maqolada tizim jarayonini elektron ko‘rinishda amalga oshirish ishlarini tahlil etish, loyihalash, qurish va ish jarayonlari tashkil etishning turli usullari tashkil etildi. Ushbu da’sturiy ta’minot PhP dasturlash tili, Laravel frameworki va ma’lumotlar bazasining MySQL tilidan foydalangan holda yaratiladi.

2312, 2021

TOSHKENT DAVLAT TRANSPORT UNIVERSITETI AXBOROT TEXNOLOGIYALARI MARKAZI UCHUN ELEKTRON BUYURTMALAR QABUL QILISH TIZIMINI ISHLAB CHIQISHNING AHAMIYATI

Рубрики: Актуальные вопросы развития инновационно-информационных технологий на транспорте|Метки: , , , , , , |

Автор(ы): Muxamadaziz RASULMUXAMEDOV, Eldor ABDULLAYEV, Baxtiyor QO‘CHQOROV

Ushbu maqolada xizmat ko‘rsatish sohasi bilan bog‘liq bo‘lgan universitet bo‘limining ish jarayonlarini optimallashtirish uchun ko‘rilayotgan chora-tadbirlar yoritilgan. Shuningdek, ushbu maqola ikki qismdan iborat bo‘lib, uning birinchi qismida tizim ish jarayonini qayd etib borish uchun muhim bo‘lgan ma’lumotlar bazasi tushunchalari, ularni boshqarish tizimi tushunchasi hamda ma’lumotlar bazasini shakllantirish jarayonlari keltirilgan. Shu bilan birgalikda ikki qism dasturiy ta’minot yaratish ishlari va ularga qo‘yiladigan talablarni turli metodlar yordamida tashkil etishni nazarda tutadi.

 

  1. KIRISH

2017–2021-yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasini “Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili”da amalga oshirishga oid davlat dasturida belgilangan vazifalarga muvofiq hamda iqtisodiyot tarmoqlari va davlat boshqaruvi tizimiga zamonaviy axborot texnologiyalarini keng joriy etish va telekommunikatsiya tarmoqlarini kengaytirish orqali respublika iqtisodiyotining raqobatbardoshligini yanada oshirish maqsadida [1] keyingi vaqtda raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish bo‘yicha izchil chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda, davlat organlari va boshqa tashkilotlarda elektron hujjat almashinuvi hamda jismoniy va yuridik shaxslarga xizmat ko‘rsatish uchun elektron tizimlar bosqichma-bosqich joriy etilmoqda [2]. Bu esa barcha sohalarda zamonaviy axborot kommunikatsiya qurilmalaridan keng va salmoqli ko‘rinishda foydalanilayotganidan dalolatdir. Yuqorida qayd etilganidek, xizmat ko‘rsatish sohasida elektron tizimlarni qo‘llash hozirgi kunda barcha sohalarda ustuvor vazifalardan biriga aylanmoqda. Chunki insoniyat hayot darajasining o‘sishi va xizmat ko‘rsatish sohalariga bo‘lgan talabning keskin ortishi natijasida ushbu sohalarda bir qancha noqulayliklar vujudga kelmoqda. Jumladan:

  • xizmat ko‘rsatish shahobchalarida buyurtmachilar navbatlarining kattaligi;
  • qabul qilinayotgan buyurtmalarga xizmat ko‘rsatish tezligining pasayishi va buning natijasida ba’zi buyurtmalar dolzarbligining yo‘qolishi;
  • buyurtmalarga o‘z vaqtida xizmat ko‘rsatilmasligi natijasida ish unumining pasayishi va hokazolar sodir bo‘lmoqda.

Shu sababli hozirgi kunda barcha xizmat ko‘rsatish va sanoat tarmoqlarida elektronlashtirilgan buyurtma qabul qilish portallari asta-sekin joriy qilinmoqda. Buning natijasida esa ish hajmini yangi-yangi bosqichlarga ko‘tarishga erishilmoqda. Ushbu ishlarni amalga oshirish va ish jarayonini yangi bosqichga ko‘tarish maqsadida Toshkent davlat transport universitetining Axborot texnologiyalari markazi(ATM) ish jarayonlari uchun elektron xizmat buyurtmalarini berish tizimini ishlab chiqish ishlari amalga oshirilmoqda.

  1. MUAMMONING QO‘YILISHI.

Avvalambor, ushbu ishlarni amalga oshirish Axborot texnologiyalari markazi ish jarayonlarini o‘rganish, ma’lumotlar yig‘ish va ularni tahlil etish ishlari bilan boshlandi. Buning natijasida ma’lum bo‘ldiki , hozirgi vaqtda ish jarayonlari telefon qo‘ng‘iroqlari yoki yuzma-yuz ko‘rishish orqali tashkillashtirilayotgan bo‘lib, buning natijasida hamma vaqt ATM xodimi o‘z buyurtmachilari bilan bog‘lanish imkoniyati mavjud bo‘lmaydi. Chunki har bir ATM xodimiga katta ko‘lamdagi ish hajmi yuklatilgan bo‘lib, bunda har bir xodim bir vaqtning o‘zida bir qancha sohalar bo‘yicha o‘z ish faoliyatini tashkillashtiradi.

Bu esa o‘z navbatida, ushbu bo‘lim xodimlari hamma vaqt o‘z ish o‘rnida bo‘lishi uchun to‘sqinlik qiladi.

III. METOD.

Shu sababli ushbu bo‘lim ish jarayonini jadallashtirish hamda zamonaviy axborot kommunikatsiya vositalarini qo‘llagan holda, xodimlar va buyurtmachilar o‘rtasida doimiy aloqani ta’minlash maqsadida Axborot texnologiyalari markazining elektron buyurtma qabul qilish tizimini amalga oshirishga kirishildi. Hozirgi kunga kelib, ish jarayonlari uch bosqichda amalga oshirilayotgan bo‘lib, ular quyidagilardan iborat:

  • ish jarayoni yuzasidan tahlillarni amalga oshirish;
  • tizimda amalga oshiriladigan barcha jarayonlarni qayd etib borish uchun ma’lumotlar bazasini shakllantirish;
  • xodim va buyurtmachilar o‘zaro aloqasini ta’minlash uchun dasturiy ta’minot ishlab chiqish.

Birinchi bosqich. Yuqorida ta’kidlanganidek, ish jarayonlari ATM ish jarayonini izchil o‘zganish bilan boshlandi. Buning natijasida hozirgi kunda ATM da quyidagi xizmat ko‘rsatish jarayonlari amalga oshirilayotganligi aniqlandi:

  • kompyuter va printer qurilmalariga texnik xizmat ko‘rsatish;
  • kompyuter tarmog‘i liniyalarini hosil qilish;
  • kafedralar va bo‘limlar xodimlariga texnik va amaliy maslahatlar berish.

Ikkinchi bosqich. Ish jarayoni uchun ma’lumotlar bazasini tashkil etish ishlari ma’lumotlar bazasi haqidagi zaruriy ko‘rsatkichlarni o‘rqanish jarayonini ham qamrab oldi. Unga ko‘ra ma’lumotlar bazasi – bu bir yoki bir nechta dasturiy ta’minotlar uchun mo‘ljallangan ombor(baza) bo‘lib, ma’lumotlarni saqlash va ulardan zarur hollarda foydalanish imkonini beruvchi majmuadir. Shuningdek, ma’lumotlar bazasini yaratish va uni boshqarish ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi yordamida markazlashgan holda amalga oshiriladi. Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (ma’lumotlar bazasini boshqarish, ma’lumotlar bazasini yaratish), ularning zamonaviyligini ta’minlash va ulardan kerakli ma’lumotlarni qidirishni tashkil qilish uchun zarur bo‘lgan dasturiy ta’minot majmui hisoblanadi.

Bu esa barcha tizimlarni tashkil etish jarayonlarida birinchi darajadagi ishlar tahlil etilgan ish jarayon asosida ma’lumotlar bazasini imkon qadar to‘liq yaratishni nazarda tutadi. Yuqoridagi vazifa asosida ATM uchun ma’lumotlar bazasini shakllantirish ma’lumotlar bazasining tuzilish strukturasini aniqlash jarayonlari bilan boshlandi hamda yuqorida to‘plangan ma’lumotlar asosida quyidagi ma’lumotlar bazasining tuzish strukturasi ishlab chiqildi(1-rasm).

 

 

1-rasm. ATM xizmat buyurtmalarini qayd etib borish tizimi uchun ma’lumotlar bazasi tuzishning strukturaviy sxema (ER-diagramma)si.

 

1-rasmga asosan ,ATM bo‘limida amalga oshiriladigan ish jarayonlari bir vaqtning o‘zida universitetning barcha bo‘lim va kafedralari bilan uzviy bog‘liq holda bo‘lib, uzluksiz aloqani ta’minlash vazifasini qo‘yadi. Bunga ko‘ra bo‘lim yoki kafedradan buyurtma amalga oshirayotgan  buyurtmachi  xizmat buyurtmasi turini tanlaydi hamda  ATM bo‘limi xodimini tanlash orqali ma’lumotlarni yakuniy  ma’lumotlar bazasida saqlanishini ta’minlaydi. Shu bilan bir qatorda,  ATM xodimining ish jarayonidan qoniqish hosil qilinmagan holatlar uchun norozilik bildirish uchun elektron ro‘yxatga olish tizimi ham yaratiladi. Shu bilan birgalikda, bir vaqtning o‘zida biz yaratayotgan ma’lumotlar bazasiga bir necha xizmat buyurtmalari qayd etishilining imkoniyati yaratilishini ham talab qiladi. Bu esa ushbu jarayonda hozirgi kunda foydalanishda bo‘lgan va ish jarayonlari uchun ijobiy natijalar qayd etayotgan ma’lumotlar bazalarini tahlil qilish vazifasini ham qo‘yadi. Hozirgi kunda ma’lumotlar bazasi yaratish uchun mo‘ljallangan juda ko‘plab tizimlar mavjud, ammo ularning barchasi ham bir vaqtning o‘zida bir necha foydalanuvchilarga ma’lumotlardan foydalanish uchun imkon bermaydi. 1-rasmga asosan esa biz ATM xizmat buyurtmalarini qayd etib borish uchun ko‘p foydalanuvchilar bilan ishlay olish imkoniyatiga ega bo‘lgan ma’lumotlar bazasi yaratish tizimini tanlashimiz zarur bo‘ladi. Hozirgi vaqtga kelib, bir qancha ma’lumotlar bazalarini boshqarish tizimlari mutaxassislar tomonidan keng foydalanilayotgan bo‘lib, bu tizimlar o‘z navbatida bir necha turlarga bo‘linadi. Xususan, NoSql va Sql turidagi ma’lumotlar bazalari shular jumlasidandir. Bunda, NoSQL ma’lumotlar bazalari maxsus ma’lumotlar modellari uchun mo‘ljallangan va zamonaviy dasturlarni yaratish uchun moslashuvchan jadvallarga egadir. Shu bilan birga, Big Data (katta hajmdagi ma’lumotlar) uchun ishlab chiqish qulayligi, funksionalligi va ishlashi uchun kengligi bilan alohida e’tirof etiladi. Unda hujjat, diagramma, kalit qiymati, xotira va qidirish kabi turli xil ma’lumotlar modellaridan foydalaniladi [3]. SQL esa ma’lumotlar bazalari bilan ishlash uchun standart til bo‘lib, ma’lumotlar bazasi yozuvlarini kiritish, qidirish, yangilash va o‘chirish uchun ishlatilishi mumkin. SQL ma’lumotlar bazalarini optimallashtirish va ularga xizmat ko‘rsatishni o‘z ichiga olgan boshqa ko‘plab operatsiyalarni bajarishi mumkin [4].

  1. NATIJA VA MUHOKAMALAR.

Yuqoridagi ma’lumotlar bazalarining qisqa tahlillari shuni ko‘rsatadiki, tashkil etilishi nazarda tutilgan ATMning elektron buyurtmalar qabul qilish tizimi uchun SQL turidagi ma’lumotlar bazasini shakllantirish yetarli ahamiyat kasb etib, quyida uning tuzilish jarayoni yoritiladi. ATM bo‘limining ish jarayonini o‘rganish bilan olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatdiki, ish jarayoni uchun tartiblashgan hamda ko‘p foydalanuvchilar bilan ishlash imkoniga ega ma’lumotlar bazasini shakllantirish zarur bo‘ladi. Ushbu jarayonda ma’lumotlar bazalarini qurish ishlarini PhPMyAdmin dasturidan foydalanilgan holda amalga oshirildi. Ushbu dastur foydalanuvchilar uchun qulay ish muhitiga ega bo‘lish bilan bir qatorda bizning ko‘p foydalanuvchilar tomonidan kelib tushadigan xizmat buyurtmalarimizni ham qayd etib borish uchun yetarli darajada ish unumdorligiga egaligi ushbu tizimning tanlanishiga zamin yaratdi. ATM ma’lumotlar bazasining tuzilish ER-diagrammasi 2-rasmda keltirilgan:

 

 

2-rasm. Ma’lumotlar bazasini tuzishning ER-diagrammasi.

 

Quyida 2-rasm asosida PhPMyAdmin dasturidan foydalanilgan holda Toshkent davlat transport universiteti ATM ish jarayonlaridagi xizmat buyurtmalarini qayd etib borish uchun yaratilgan va ma’lum ma’lumotlar bilan to‘ldirilgan ma’lumotlar bazasining ishchi holati keltirilgan(3 rasm).

 

 

3-rasm. Ma’lumotlar bilan to‘ldirilgan ma’lumotlar bazasida kafedralar jadvalining ko‘rinishi

Uchinchi bosqich. So‘ngra keyingi jarayonlar yuqoridagi ma’lumotlar bazasi bilan bog‘langan hamda foydalanuvchilar uchun qulay ish muhitiga ega bo‘lgan dasturiy ta’minot yaratish bilan bog‘liq bo‘lib, ushbu jarayonda dasturiy ta’minot uchun qo‘yiladigan talablarni oldindan aniqlab olish maqsadga muvofiq.

Unga ko‘ra dasturiy ta’minot yaratish ishlari Axborot texnologiyalari markazining ish jarayonlaridan kelib chiqqan holda quyidagi shartlar asosida amalga oshiriladi:

  1. Dasturiy ta’minot xodimlar va buyurtmachilar uchun qulay va alohida bo‘limlardan tashkil topishi zarur;
  2. Qabul qilinayotgan buyurtmalar doimiy ravishda qayd etib borilishi lozim hamda ushbu ma’lumotlardan zarur hollarda foydalanish imkoniyati yaratilishi zarur;
  3. Dasturiy ta’minot barcha uchun ixtiyoriy texnik ta’minot yordamida qo‘llab-quvvatlanish imkoniga ega bo‘lishi zarur.

Yuqorida keltirilgan talablar asosida dasturiy ta’minot yaratish bosqichlari va ularning ish jarayonlarini amalga oshirishni quyidagi tashkiliy struktura asosida barpo etish maqsadga muvofiqdir(4-rasm).

 

 

4-rasm. ATMning dasturiy ta’minot tuzish strukturasi.

 

4-rasmdan shuni ko‘rish mumkinki, barcha turdagi xizmat buyurtmalari doimiy ravishda ma’lumotlar bazasida qayd etib boriladi hamda ushbu ma’lumotlardan zarur holatlarda foydalanish imkoniyati yaratiladi. Shu bilan birgalikda, tizimdan foydalanish natijasida barcha turdagi buyurtmalarni masofaviy tarzda tahlil qilish orqali vaqtdan unumli foydalangan holda tezda amalga oshirish ham mumkin bo‘ladi. Jumladan, hozirgi kunda universitet bosh binosi hududi 7 ta sektorga ajratilgan bo‘lib, ATM xodimi o‘z xizmat vazifasini turli hududlarda amalga oshirishi mumkin.
Misol tariqasida ATM xodimi o‘z xizmat vazifasini universitet hududining 1-sektorida amalga oshirmoqda, deb tassavur qilsak hamda 2-sektorda joylashgan universitetning biron bo‘limi yoki kafedrasi tomonidan xizmat buyurtmasi kelib tushishi tizim tomonidan qayd qilinadi va xizmatchining ushbu murojaatni ko‘rishi buyurtmaching muammosini ortiqcha kutishlardan bartaraf etadi va xizmatchi ushbu buyurtmani tezda hal etishi mumkin bo‘ladi. Agarda ushbu jarayonni hozirgi kundagi ish jarayoni bilan taqqoslaydigan bo‘lsak , quyidagi farqlarni ko‘rishimiz mumkin. Hozirgi vaqtda ishning amalga oshirilishi yuqoridagi misol kesimida:

  1. ATM xodimi 1-sektorda amalga oshirayotgan vazifasini yakunlaydi hamda o‘z ish joyiga qaytadi(ATM universitetning 7-sektorida joylashgan).
  2. Buyurtmachi xodim bilan aloqaga chiqadi yoki ATMga tashrif buyurgan holda murojaatni amalga oshiradi.
  3. ATM xodimi buyurtmani qabul qilganidan so‘ng qayta universitet 2-sektoriga tashrif buyuradi va xizmat vazifasini bajaradi(universitet 2-sektori 1-sektor yonida joylashganligi bois xodim 2-sektorga qaytib borishi zarur bo‘ladi).

Elektron xizmat buyurtmalarini qabul qilish tizimi ish jarayoniga tatbiq qilinganidan so‘ng jarayon quyidagicha amalga oshirilishi rejalashtirilmoqda:

  1. ATM xodimi 1-sektorda amalga oshirayotgan vazifasini yakunlaydi hamda tizim orqali qo‘shni sektorlardan buyurtmalar mavjudligini tekshiradi.
  2. Buyurtma mavjudligi aniqlansa, ushbu vazifa uchun yo‘nalish tanlaydi hamda 1- va 7-sektorlar oralig‘ida ushbu vazifalarni bajarishni amalga oshiradi.

Yuqoridagi ish jarayonlarini amalga oshirish bosqichlarini ish jarayonini baholashning FIFO(First-In, First-Out) va LIFO(Last-In, First-Out) tizimlari bilan bog‘lasak, hozirgi kundagi ish jarayoni FIFO tizimi asosida amalga oshirilayotganligini va bunda quyidagi struktura asosida amalda ekanligini ko‘rishimiz mumkin(5-rasm).

 

 

5-rasm Ish jarayonlarining FIFO metodi asosida amalga oshirilishi.

 

5-rasmdan shuni ko‘rish mumkinki, ish jarayoni faqat bir xil struktura asosida  bir yo‘nalishdagina amalga oshirilishi ko‘zda tutilgan bo‘lib, bu tizimdagi ish jarayonlarida buyurtmalarning to‘planib qolish holatlarini keltirib chiqarish ehtimolligini oshiradi. Shu bilan birgalikda, bu orqali korxona miqyosida bajariladigan ishlarning tugallanish vaqtlarini kechiktirib bo‘lmaslik koeffitsientlarini baholashga ham katta e’tibor qaratmaydi. Bu esa o‘z navbatida ish jarayonida katta uzilishlarga yo‘l qo‘yilmasligi lozim bo‘lgan bo‘lim yoki o‘quv jarayonlarida turli xildagi muammolarga duch kelinishida muhim ahamiyat kasb etadi.

Ammo ish jarayonlarida LIFO metodini ham, FIFO metodi bilan birgalikda qo‘llash ushbu jarayonlardagi kamchiliklarni bartaraf etishda katta ahamiyat kasb etadi(6-rasm).

 

 

6-rasm Ish jarayonlarida FIFO va LIFO metodlarini birgalikda amalga oshirish

 

6-rasmga asosan shuni ko‘rish mumkinki, ish jarayonida FIFO va LIFO tizimlaridan birgalikda foydalanish ish vaqtida katta uzilishlar kuzatilishi mumkin bo‘lgan jarayonlarda juda katta ahamiyat kasb etadi hamda ularning bartaraf etilishini tezlik bilan amalga oshiradi. Bu esa ish va o‘quv jarayonlarini yanada sifatli tashkil etishda muhim ahamiyat kasb etadi. Shu bilan birgalikda, ATM xodimning yo‘l uchun sarflanayotgan vaqtini qisqartirish va ushbu vaqt me’yorini ish unumdorligini oshirish uchun sarflashga imkon yaratadi.

Quyida yuqoridagi talablar va ish jarayonini o‘rganishlar natijasida yaratilgan dasturiy ta’minotning bir qancha ishlash jarayonidagi ko‘rinishlari keltirilgan(7-rasm).

 

 

7-rasm. ATM uchun yaratilgan dasturiy ta’minotning umumiy ko‘rishnishlari.

  1. XULOSA.

Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki, har qanday dasturiy ta’minot qurish jarayoni ma’lumotlar bazasi qurish tizimi bilan uzviy bog‘liq holda amalga oshirilib, bunday tizimlarni iqtisodiyotning barcha tarmoqlarida qo‘llash ish jarayonlarida katta hajmdagi ma’lumotlarni doimiy ravishda nazorat qilish uchun asosiy omil bo‘lib xizmat qiladi hamda ularning zamonaviy dasturlar yordamida boshqarilishini ta’minlash orqali esa xodimlarning ishlash jarayonlarida qulayliklar yaratish bilan birgalikda ma’lumotlar bazalarida saqlanayotgan ma’lumotlarning xavfsizligini ta’minlash vazifasini ham bajaradi.

2212, 2021

XODIMLAR BO‘LIMI FAOLIYATI UCHUN DASTURIY TA’MINOT ISHLAB CHIQISH (O‘TY AJ “QUYUV-MEXANIKA ZAVODI” MISOLIDA)

Рубрики: Актуальные вопросы развития инновационно-информационных технологий на транспорте|Метки: , , , , , , |

Автор(ы): Farangiz JULIBEKOVA, Marat ALIYEV

Xodimlar bo‘limi faoliyatini avtomatlashtirish, xodimlarning ma’lumotlar omborini yaratish va boshqarish, xodimlar haqida mos hisobotlarni yaratish.

 

Hozirgi murakkab va tеz o‘zgaruvchan sharoitda har qanday boshqaruv faoliyatida samarali axborot tizimlari hamda tеxnologiyalaridan foydalanish ushbu soha rivoji uchun sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatadi [1]. Vaholanki, xuddi shu axborot texnologiyalari ishni osonlashtiradi va vaqtdan unumli foydalanish imkonini bеradi [2].

Shuni qayd etish lozimki, boshqaruv faoliyatida axborot tеxnologiyalaridan foydalanish uzoq yillar avval boshlandi va ishlab chiqarish yoki boshqa yo‘nalishlarning ajratib bo‘lmas qismiga aylanib ulgurdi[3, 4]. Hozirgi kunga kelib esa hayotimizni axborot texnologiyalarisiz tasavvur eta olmaymiz. Bu esa, albatta, insonni yangi avtomatlashtiriladigan vazifa va jarayonlarni izlab topib ushbu sohani yanada kengaytirishga undaydi.

Xodimlar bilan ishlash xizmati boshqaruvning eng muhim tuzilmalaridan biri bo‘lib, korxonalar, muassasalar, tashkilotlar, firmalar va boshqalarni xodimlar bilan ta’minlaydi. Ishchilarni, mutaxassislarni, davlat xizmatchilarini tayyorlash, qayta tayyorlash, malakasini oshirishni tashkil etish, ishchilar va rahbarlarni attestatsiyadan o‘tkazish, mehnat intizomini mustahkamlash, xodimlar almashinuvini kamaytirishga qaratilgan chora-tadbirlarni amalga oshiradi, xodimlar bo‘yicha ma’muriy hujjatlarni, zarur statistik hisobotlarni tayyorlaydi [3]. Xodimlarni, shu jumladan, harbiy xizmatni o‘tashga majbur bo‘lganlarni, kadrlar bo‘yicha ish yuritishni belgilangan tartibda hisobga oladi, xodimlarga pensiya tayinlash uchun hujjatlarni rasmiylashtiradi, o‘z vakolatlari doirasidagi boshqa masalalarni hal qiladi[1].

Relyatsion ma’lumotlar bazasi strukturasi sxemasini loyihalash.

Ushbu maqolada to‘plangan ma’lumotlarga muvofiq ma’lumotlar bazasi jadvallarining tuzilish loyihasini keltirib o‘taman. Maydonlarning nomlari, turlari, o‘lchamlari va kalitlarni ko‘rsatadigan jadvallarning tuzilmalari 1-11-jadvallarda keltirilgan.

Shaxsiy_kartochka_db jadval tuzilishi 1-jadvalda keltirilgan.

 

1-jadval shaxsiy_kartochka_db.

 

Katak tipi Nomi O‘lchami
Number Tab_no 10
Number Dep_id 10
Number Position_id 10
Number Town_id 10
Number Nation_id 10
Number Obr_Place_id 10
Number Bir_place_id 10
Date Birth_date  
Varchar2 Adress 200
Varchar2 Spec_in_Diplom 100
Varchar2 Qualify 50
Varchar2 Diploma_num 20
Date Diploma_date  
Varchar2 Pas_ser_num 10
Varchar2 Passport_get_place 50

 

Work_place_db jadval tuzilishi 2-jadvalda keltirilgan. 2-jadval Work_place_db.

 

Katak tipi Nomi O‘lchami
Number Wp_id 10
Number Tab_no 10
Number Dep_id 10
Number Position_id 10
Date Date_in  
Date Date_out  
Varchar2 Stat_out 30

Department_db jadval tuzilishi 3-jadvalda keltirilgan. 3-jadval Department_db.

 

Katak tipi Nomi O‘lchami
Number Dep_id 10
Varchar2 Dep_name 100

 

Position_db jadval tuzilishi43-jadvalda keltirilgan. 4-jadval Position_db.

 

Katak tipi Nomi O‘lchami
Number Position_id 10
Varchar2 Position_name 70

 

 

Nation_db jadval tuzilishi 5-jadvalda keltirilgan. 5-jadval Nation_db.

 

Katak tipi Nomi O‘lchami
Number Nation_id 10
Varchar2 Nation_name 50

 

ObrPlace_db jadval tuzilishi 6-jadvalda keltirilgan. 6-jadval ObrPlace_db.

 

Katak tipi Nomi O‘lchami
Number Obr_place_id 10
Varchar2 Obr_place_name 150
Varchar2 Obr_place_type 50

 

Person_db jadval tuzilishi 7-jadvalda keltirilgan. 7-jadval Person_db.

 

Katak tipi Nomi O‘lchami
Number Tab_num 10
Varchar2 First_name 30
Varchar2 Surname 30
Varchar2 Lastname 30

Town_db jadval tuzilishi 8-jadvalda keltirilgan. 8-jadval Nation_db.

 

Katak tipi Nomi O‘lchami
Number Town_id 10
Varchar2 Town_name 70

 

Department_db jadval tuzilishi 9-jadvalda keltirilgan. 9-jadval Department_db.

 

Katak tipi Nomi O‘lchami
Number Id_WG 10
Number Dep_id 10

 

Person_group_db jadval tuzilishi 10-jadvalda keltirilgan. 10-jadval Person_group_db.

 

Katak tipi Nomi O‘lchami
Number Dep_id 10
Number Position_id 15
Number Tab_num 15
Date Date  

 

Kompleksning texnik ta’minoti

Ishlab chiqilgan dasturiy paketdagi texnik vositalar quyidagi vazifalarni hal qiladi:

  • tadqiqot obyektini tavsiflovchi dastlabki ma’lumotlarni kiritish;
  • kiritilgan ma’lumotlarni nazorat qilish va tahrirlash;
  • axborot transformatsiyasi (ma’lumotlarni taqdim etish shaklini o‘zgartirish, translyatsiya qilish, ma’lumotlar strukturasini o‘zgartirish va boshqalar);
  • ma’lumotlarni saqlash;
  • ish natijalarini ko‘rsatish.

Kompleksning dasturiy ta’minoti

Dasturiy ta’minot – kerakli dasturiy hujjatlar bilan birga berilgan shaklda taqdim etilgan dasturlar to‘plami.

Tizimli dasturiy ta’minotga operatsion tizimlar kiradi. Operatsion tizimlar barcha dasturlarning ishlashini va ularning texnik vositalar bilan o‘zaro ta’sirini qo‘llab-quvvatlaydi, shuningdek, foydalanuvchining kompyuterni umumiy boshqarishini ta’minlaydi[2]. Operatsion tizimning asosiy funksiyalari qatoriga quyidagilar kiradi:

  • kompyuter resurslarini boshqarish;
  • axborotni kiritish-chiqarishni ta’minlash;
  • tashqi xotirada axborotni saqlashni tashkil etish;
  • tashqi qurilmalarga texnik xizmat ko‘rsatish bilan bog‘liq ishlarni bajarish;
  • dastur bajarilishini nazorat qilish.

Ishlab chiqilgan dasturiy paketning optimal va barqaror ishlash rejimini ta’minlash uchun quyidagi dasturiy mahsulot talab qilinadi:

  • operatsion tizim – Windows7 /….

XULOSA

Xodimlar bo‘limi xodimi uchun ishlab chiqilgan avtomatlashtirilgan ish o‘rni korxonadagi xodimlarni tez va samarali tarzda qayd etish imkonini beradi.  Turli ro‘yxatga olish kitoblarida xodimning ma’lumotlarini (shaxsiy ma’lumotlar, ta’lim ma’lumotlari, pasport ma’lumotlari, mehnat daftarchasi ma’lumotlari) to‘ldirish bilan bog‘liq muntazam ishlarni yo‘q qiladi. Tizimni ishlatish oson, qulay va ergonomik, foydalanuvchidan dasturlash va maʼlumotlar bazasi nazariyasi sohasida hech qanday maxsus bilim talab etilmaydi.

Xodimlar bo‘limida foydalanish uchun yaratiladigan dasturiy ta’minot quyidagilarga imkon beradi:

  • mehnat unumdorligini oshirish;
  • vaqtni tejash uchun;
  • xodimlarni hisobga olish jarayonini avtomatlashtirish;
  • xodimlar bazasini shakllantirish va saqlash;
  • hisobotlarni shakllantirish (tuzish) vaqtini qisqartirish;
  • ma’lumotlarni qog‘ozsiz shaklda, qattiq diskda saqlash.

Нужно индивидуальное решение?

Если у вас есть вопросы вы можете связаться с нами через форму обратной связи.

Чем мы можем помочь?

Заголовок